طرح نهضت نهالکاری آن هم به تعداد یک میلیارد نهال در کشور یکی از وعدههای مدیران سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور است که در سال ۱۴۰۱ رسانهای و از سال ۱۴۰۲ وارد مرحله اجرایی شد.
اگرچه بسیاری از کارشناسان جنگلداری و منابع طبیعی معتقدند این موضوع در اصل یک پویش بود و با بزرگنمایی مسئولان منابع طبیعی بهعنوان یک طرح ملی در اذهان عموم جانمایی شد، اما دولت پیش از این در نظر داشت با استفاده از ظرفیت نهالستانهای دولتی و بهرهگیری از مشارکت اشخاص حقیقی و حقوقی و گروههای مردمی و جهادی هزینه تولید و کاشت یک میلیارد درخت در کشور را به تعداد سالیانه ۲۵۰ میلیون اصله نهال به میزان ۷۵ درصد کاهش دهد.
اگر چه در این راستا بسیاری از فعالان بخش خصوصی دعوت دولتمردان را لبیک گفتند و آستین همت بالا زدند اما به نظر میرسد باغ سبز وعدهها هنوز به ثمر نرسیده است!
تقریباً دو سال است که نهالهای تولید شده در استان خوزستان، زیر آفتاب تند و سوزان آن در بلاتکلیفی ماندهاند؛ نهالهایی که قرار بود بخشی از تعهد بزرگ خوزستان در طرح ملی کاشت یک میلیارد درخت باشند.
حاصل تلاش کشاورزان و سرمایهگذاری بخش خصوصی اکنون پشت درهای تصمیمگیری متوقف شده است.
زمینهایی که با امید، برنامهریزی و صرف هزینه آماده شدند، امروز به جای آنکه محل اجرای یک طرح ملی باشند، به خزانههایی تبدیل شدهاند که نهالهایشان هر روز بیشتر در معرض آسیب قرار میگیرند.
تصاویر تازهای که یکی از فعالان رسانهای استان، از نهالستانها ثبت و برای ما ارسال کرده، گویای همین وضعیت است؛ ردیفهای سبزی که بدون تعیین تکلیف و در نبود خرید تضمینی، سرمایه و زحمات تولیدکنندگان را در معرض فرسایش قرار دادهاند.
طرح کاشت یک میلیارد درخت از سال ۱۴۰۲ با هدف مقابله با تغییرات اقلیمی و بیابانزایی آغاز شد و خوزستان در این میان نقشی کلیدی برعهده گرفت. با وجود ظرفیت اقلیمی و تولید گسترده نهال در استان، آنچه امروز محل پرسش است نه توان تولید، بلکه روند اجرا و حمایتهای عملی از تولیدکنندگان است. برای واکاوی ابعاد این موضوع با عبدالوهاب اهوازیراد، رئیس اتاق اصناف کشاورزی اهواز و مهدی موبینی، فعال رسانهای استان خوزستان گفتوگو کردهایم.
میلیونها نهال روی زمین مانده است
به گفته فعالان این حوزه، کمکاری مسئولان استان خوزستان در زمینه اجرای کامل و مؤثر طرح کاشت یک میلیارد درخت موجب نگرانی جدی کشاورزان و تولیدکنندگان نهال شده است.
رئیس اتاق اصناف کشاورزی و منابع طبیعی شهرستان و مرکز استان خوزستان در این باره میگوید: «در سال ۱۴۰۲ و پس از آغاز اجرای طرح کاشت یک میلیارد درخت، کشاورزان خوزستان با تمام توان وارد میدان شدند. میلیونها نهال در نهالستانهای دولتی و خصوصی تولید شد و فعالان این بخش با امید به حمایت دولت، سرمایه و زمین خود را پای کار آوردند.
عبدالوهاب اهوازیراد میافزاید: اکنون بیش از یک سال است که تولیدکنندگان میان ادارههای مختلف سرگرداناند و میلیونها نهال روی زمین مانده و کسی پاسخگو نیست. نهالستانها در حال نابودی هستند و خسارتهای سنگین اقتصادی روی دوش تولیدکنندگان باقی مانده است».
او با اشاره به شرایط خاص اقتصادی استان ادامه میدهد: «در وضعیت فعلی خوزستان که کمبود منابع مالی برای توسعه کشت درخت کاملاً محسوس است، از استاندار تا زیرمجموعههایش پاسخ روشنی ارائه نمیکنند و حتی اجازه برداشت و انتقال نهال برای کاشت نیز داده نمیشود.
اتاق اصناف کشاورزی در هماهنگی با دولت، کشاورزان را به مشارکت در این طرح ملی ترغیب کرد و آنها هم با رغبت وارد شدند، اما امروز نتیجه این همراهی، چیزی جز درگیری و مطالبهگری از سوی تولیدکنندگان نیست».
عبدالوهاب اهوازیراد در پایان با لحنی انتقادی تأکید میکند: «ما خواهان آن هستیم که صدایمان به مسئولان برسد».
افزایش سهم خوزستان بدون پشتوانه مالی
در ادامه این پیگیریها، با مهدی موبینی، فعال رسانهای استان خوزستان و عضو سابق شورای اطلاعرسانی استان گفتوگو کردیم.
او تصاویری از نهالستانهای استان را ارسال کرده که به گفته خودش مربوط به ماههای پایانی سال است و وضعیت بلاتکلیف نهالها را نشان میدهد.
موبینی میگوید: «کشاورزان با اعتماد به دولت زمینهای خود را آماده کردند و وارد چرخه تولید شدند، اما اکنون دو سال است که بخش عمدهای از نهالها تعیین تکلیف نشده و به تدریج آسیب میبینند. وقتی نهال بیش از زمان استاندارد در خزانه میماند، ریشهپیچی میکند و در صورت انتقال دیرهنگام، شانس زنده ماندن آن کاهش پیدا میکند».
موبینی با اشاره به حجم تعهدات خوزستان بیان میکند: «در ابتدای اجرای طرح قرار بود سالانه ۲۶ میلیون اصله نهال تولید و کاشته شود تا طی چهار سال به حدود ۱۰۵ میلیون اصله برسد، اما با تصمیم استاندار وقت، سهم استان به ۸۰ میلیون اصله در سال افزایش یافت.
وی در ادامه میگوید: این افزایش سهم، اگرچه نشاندهنده نقش پررنگ خوزستان در طرح ملی بوده، اما بدون پشتیبانی مالی و اجرایی، اجرای آن تقریباً ناممکن است».
موبینی در بخش بررسی اقتصادی میگوید: «اگر بخواهیم وضعیت نهالها و منابع مالی را دقیق بررسی کنیم، اعداد واقعیت تلخی را نشان میدهند. تعهد استان خوزستان برای طرح ملی سالانه ۸۰ میلیون نهال است، اما تا امروز حدود ۲۰ میلیون نهال تولید شده و در نهالستانها منتظر کاشت ماندهاند. هزینه متوسط تولید و نگهداری هر نهال حدود ۷۵هزار تومان برآورد میشود و برای تحقق کامل تعهد استان، بودجهای حدود ۴هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان در سطح ملی لازم است، اما واقعیت این است که بودجه تخصیص یافته تاکنون کمتر از ۵درصد نیاز واقعی است. این شکاف عظیم میان تعهدات، تولید و منابع مالی، وضعیت کشاورزان و فعالان بخش خصوصی را به شدت بحرانی کرده و موجب شده بسیاری از نهالها در معرض آسیب و نابودی قرار گیرند».
او ادامه میدهد: «در حال حاضر اجرای طرح در استان بیشتر جنبه فرهنگسازی دارد؛ همایشها، تبلیغات و برنامههای نمادین برگزار میشود، اما بدون مشوقهای مالی و تضمین بازار نمیتوان از کشاورز انتظار داشت سرمایهگذاری بلندمدت کند.
مهمترین تعهد دولت، خرید تضمینی نهالهاست و تا وقتی این خرید عملی نشود، تولیدکنندگان قادر به جبران هزینههای خود نخواهند بود».
افزایش ریسک نابودی نهالها
موبینی توضیح میدهد: «تا بهمن ۱۴۰۴ حدود ۲۰ میلیون نهال در نهالستانهای دولتی و خصوصی تولید شده است، اما با وجود ظرفیت اقلیمی استان که امکان تولید دومرحلهای در سال را فراهم میکند، روند کاشت در عرصهها کند بوده و میلیونها نهال در خزانهها باقی ماندهاند. هر چه زمان میگذرد، هزینه نگهداری افزایش مییابد و ریسک از بین رفتن نهالها بالا میرود».
او تأکید میکند: «کشاورزان و فعالان بخش خصوصی، سرمایههای شخصی خود را برای مشارکت در این پروژه ملی وارد کردند؛ زمین، آب، نیروی کار و سرمایه در گردش خود را بسیج کردند، اما اکنون به دلیل تأخیر در تخصیص منابع مالی و نبود قراردادهای شفاف، در شرایط بحرانی قرار دارند».
موبینی یکی از بزرگترین مشکلات را تمرکز بیش از حد دستگاههای دولتی بر جنبه تبلیغاتی طرح میداند و میگوید: «تبلیغات و اطلاعرسانی خوب است، اما در حوزه تخصیص زمین مناسب، تأمین منابع آبی پایدار، هماهنگی با وزارت نیرو و سازمان برنامه و بودجه و تضمین خرید نهال، انسجام کافی دیده نمیشود. تا وقتی این زیرساختها فراهم نشود، نهالها بدون بهرهبرداری میمانند و سرمایه کشاورزان در معرض نابودی است».
با این حال، موبینی معتقد است اگر طرح به شکل صحیح و منسجم اجرا شود، میتواند آثار زیست محیطی چشمگیری در خوزستان داشته باشد: «هر هکتار جنگلکاری میتواند سالانه حدود ۲۱ تن گرد و غبار را جذب کند. توسعه زراعت چوب بهویژه با گونههایی مثل اکالیپتوس، علاوه بر درآمد اقتصادی، به عنوان بادشکن و سد بیابانزایی عمل میکند و فشار بر جنگلهای طبیعی را کاهش میدهد».
او به تعهدات صنایع بزرگ استان هم اشاره و بیان میکند: «برخی واحدهای نفت و پتروشیمی متعهد شدهاند کمربند سبز پیرامون صنایع ایجاد کنند، اما بدون بودجه نگهداری و حفاظت، این اقدامها مقطعی خواهد بود و پایداری لازم را نخواهد داشت».
مقایسه خوزستان با سایر استانها
موبینی با مقایسه وضعیت خوزستان با سایر استانها تصریح میکند: «استانهایی مثل البرز و آذربایجان غربی با تعهدات کمتر و تناسب بهتر میان هدفگذاری و بودجه، پیشرفت خوبی داشتند، اما خوزستان با حجم بالای تعهدات و عدم تأمین منابع مالی متناسب، با توقف یا کندی جدی در مرحله عملیاتی روبهرو شده است. هدف سالانه ۸۰ میلیون نهال از نظر فنی امکانپذیر است، اما مدیریت دقیق منابع، زنجیره تأمین، قراردادهای شفاف و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی ضروری است».
او در پایان راهکارهایی برای خروج از بنبست ارائه میدهد: «برای جلوگیری از نابودی سرمایه کشاورزان، باید بودجه خرید تضمینی نهالهای موجود به سرعت تخصیص پیدا کند. صنایع آلاینده باید در قالب مسئولیت اجتماعی، پیشخرید نهالها را انجام دهند و یک برنامه زمانبندی شفاف برای انتقال نهالها از خزانه به عرصههای کاشت تدوین شود. فقط در این صورت است که هم سرمایه کشاورزان حفظ میشود و هم اهداف زیست محیطی طرح ملی کاشت یک میلیارد درخت در خوزستان محقق خواهد شد».
طرح ملی کاشت یک میلیارد درخت در خوزستان با چالشهای جدی مواجه است. دو سال است که میلیونها نهال تولید شده توسط کشاورزان و بخش خصوصی، به دلیل بلاتکلیفی، نبود خرید تضمینی و تأخیر در تخصیص منابع، در نهالستانها باقی مانده و در معرض آسیب هستند.
ظرفیت فنی استان برای تولید و کاشت کافی است، اما بدون حمایت مالی، هماهنگی دستگاهها و برنامه زمانبندی شفاف، اجرای طرح با مشکل مواجه شده است.
کارشناسان تأکید دارند با تخصیص بودجه خرید تضمینی، همکاری صنایع و انتقال سریع نهالها میتوان هم سرمایه کشاورزان را حفظ و هم اهداف زیست محیطی و اقتصادی طرح را محقق کرد.
نظر شما